Rekonstrukcja obrazu polskiej szkoły z perspektywy nauczycieli wywodzących się z odmiennych kultur dydaktycznych

Kierownik projektu dr Agnieszka Koterwas

Konkurs: MINATURA

Czas trwania: 2026

Streszczenie:

Cel naukowy projektu: Celem badania będzie rekonstrukcja obrazu polskiej szkoły w dyskursie nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej, którzy wywodzą się z różnych kultur dydaktycznych.

Założenia merytoryczne projektu: Kultura dydaktyczna stanowi zestaw przekonań, wartości, norm i wzorców zachowań, jakie panują w środowisku edukacyjnym w odniesieniu do sposobów nauczania, tworzenia wiedzy i uczenia się. Obejmuje zarówno wyraźnie wyrażone, jak i nieuświadomione zasady oraz praktyki, które współtworzą codzienne interakcje nauczycieli i uczniów (Dumont, Istance, Benavides, 2010; Nesbit, 2011).

Kultura ta nadaje modelowi szkoły status „oczywistego”. Stanowi tym samym ramę replikacyjną wzorców czy schematów działania nauczycieli w praktyce edukacyjnej (Bruner, 2006; Czerepaniak-Walczak, 2020; Dudzikowa, 2007; Dylak, 2013; Koterwas, 2020;Nowak-Łojewska, 2011). Stąd szkoła określana jest jako silny symboliczno-biograficzny efektem kształtowania kultury edukacyjnej (Klus-Stańska, 2024, s. 15), ponieważ jej działanie wyrasta z uwikłanych kulturowo i biograficznie osobistych teorii pedagogicznych nauczycieli (Clark, 1988), budowanych w toku ich doświadczeń szkolnych w roli ucznia a następnie nauczyciela (Pajares, 1992; Lortie, 1975; Day, 2008; Taylor i in., 2022). Kultura dydaktyczna różnicuje praktyki edukacyjne, a tym samym przekłada się na osiągniecia i dobrostan uczniów (Hargreaves, 1995; Nesbiot, 2000).

Obszar badawczy zawężam do edukacji wczesnoszkolnej, ponieważ jest to szczególny etap kształtowania nastawienia uczniów do szkoły i uczenia się (Bałachowicz i in., 2021), a już na tym etapie polscy czwartoklasiści uzyskują niskie na tle innych krajów OECD wyniki w zakresie poziomu identyfikacji ze szkołą, poczucia bycia częścią społeczności szkolnej, jak i motywacji wewnętrznej oraz samopoczucia w szkole (PIRLS, 2021; TIMSS, 2023).

Ramy konceptualne, w jakich osadzone zostaną analizy badawcze, wyznaczone są przez kategorie: (1) osobiste teorie pedagogiczne (Fox, 1983), jako jawne i ukryte przekonania wyznaczające sposób działania w klasie szkolnej, (2) paradygmaty dydaktyki (Klus-Stańska, 2024) jako czynnik modelujący myślenie nauczycieli (obiektywistyczny, interpretatywno-konstruktywistyczny, transformatywny) (3) wzory kulturowe wyznaczające obszary kultury dydaktycznej szkoły: wzory ról społecznych nauczyciela i ucznia, wzory wartościowej wiedzy, wzory języka i komunikacji (Klus-Stańska, 2011) oraz typy kultur dydaktycznych (Hargreaves, 1995) jako rama interpretacyjna rekonstrukcji biografii nauczycielskich.

Plan badań naukowych realizowanych w ramach projektu: Założenia metodologiczne badań realizowanych w ramach projektu osadzone są w paradygmacie jakościowym. Główny problem brzmi: Jakie znaczenia nadają procesowi dydaktycznemu doświadczanemu w polskiej szkole nauczyciele wywodzący się z różnych kultur dydaktycznych?

Przyjętą metodą badań będzie biografia edukacyjna (Dominice, 2006; Lalak, 2010) w badaniach nad dydaktyką tj: biografia dydaktyczna (Koterwas, 2020). Z każdym nauczycielem zostaną przeprowadzone dwa wywiady narracyjne częściowo ustrukturyzowane (Schutze, 2006).

Pierwszy odnosić się będzie do aktualnych doświadczeń dydaktycznych w roli nauczyciela polskiej szkoły. Drugi, biograficzny o charakterze retrospekcyjnym, dotyczyć będzie własnej edukacji szkolnej w roli ucznia.

Dobór uczestników badania będzie celowy. Uczestnikami badań będzie 12 nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej, których biografia osobista i zawodowa będzie dotyczyć szkół o zróżnicowanym modelu kształcenia, którzy są obecnie aktywni zawodowo w polskiej szkole.

W badaniu poszukiwani będą nauczyciele określani jako „przypadki kontrastowe” (Becker, 2012), a więc nauczyciele wywodzący się między innymi z kultury skandynawskiej, anglosaskiej, południowoeuropejskiej, wschodnioeuropejskiej czy azjatyckiej, których biografie dydaktyczne są skrajnie rożne. Metoda doboru próby polega na „technice śnieżnej kuli”.

Analiza materiału zostanie przeprowadzona za pomocą otwartego kodowania znaczeń (Kvale, 2010), a następnie drzewa kodowego z wykorzystaniem oprogramowania Maxqda.

Zakładane wyniki badań: Zderzenie kultur pozwoli uruchomić inną perspektywę, która jest niedostępna dla tych, którzy w niej tkwią, pozwoli ujawnić, że to, co znajome – jest kulturowo uwarunkowane, a nie neutralne (Newman i in., 2004). Taki kontekst edukacji transnarodowej (transnational education – TNE), sprzyja refleksji nad kulturą dydaktyczną (Riedel, Moll, 2019).

Percepcja tego samego modelu szkoły przez osoby w nim edukowane oraz przez osoby, które były uczniami w odmiennej kulturowo szkole będzie znacząco się różnić.

Poprzez poznanie przekonań konstruujących praktykę edukacyjną z perspektywy nauczycieli o zróżnicowanych kulturowo doświadczeniach szkolnych możliwe będzie wyjście poza ramy oczywistego myślenia o szkole.

Całkowity koszt projektu: 42 460zł