Co wspiera lub utrudnia starzenie się w miejscu zamieszkania na obszarach wiejskich w Polsce: rozpoznanie czynników sprzyjających i wyzwań

Kierownik projektu dr hab. Ilona Matysiak, prof. APS

Konkurs: OPUS

Czas trwania: 2025-2029

Streszczenie:

Cel naukowy projektu: Głównym celem projektu jest rozpoznanie czynników, które mogą ułatwiać bądź utrudniać starzenie się w miejscu zamieszkania (ageing in place) w środowiskach wiejskich w Polsce. Analiza będzie koncentrować się głównie na społecznych i subiektywnych aspektach starzenia się w miejscu zamieszkania, przy jednoczesnym uwzględnieniu znaczenia infrastruktury oraz dostępności usług. Realizacja projektu koncentruje się na trzech pytaniach badawczych: (1) Jakie są obecnie główne trendy i wyzwania dotyczące starzenia się w miejscu zamieszkania na terenach wiejskich w Polsce? (2) Jakie czynniki wspierają bądź utrudniają starzenie się w miejscu zamieszkania w konkretnych, wybranych środowiskach wiejskich? (3) Czy i w jakim zakresie osoby starsze współtworzą środowisko sprzyjające starzeniu się w miejscu zamieszkania w kontekście wiejskim?

Założenia merytoryczne projektu: Szerokie ujęcie starzenia się w miejscu zamieszkania (ageing in place). Koncepcję tę zwykle definiuje się jako możliwość jak najdłuższego pozostania w swoim domu lub społeczności lokalnej bez konieczności przeniesienia się do placówki opiekuńczej. W projekcie przyjęto szersze rozumienie osoby starszej w środowisku zamieszkania, koncentrujące się na relacjach społecznych, nieformalnych mechanizmach wsparcia oraz przywiązaniu do miejsca. Jest ono zgodne z najnowszymi ujęciami, określającymi starzenie się w miejscu zamieszkania jako dynamiczny proces mający na celu utrzymanie niezależności jednostki oraz jej zaangażowania w życie społeczności lokalnej. Szczególne znaczenie społecznych aspektów starzenia się w miejscu zamieszkania w kontekście wiejskim. Przyjęte podejście zakłada znaczenie kapitału społecznego, opartego na zaufaniu, normach wzajemności oraz sieciach relacji społecznych. Tego rodzaju lokalne zasoby stanowią źródło pomocy, a także wspierają dobrostan starszych mieszkańców wsi oraz ich poczucie przynależności. Pełnią one funkcję ochronną, szczególnie w społecznościach zmarginalizowanych lub peryferyjnych, gdzie spójność społeczna pozwala kompensować niedostatki infrastruktury i usług. Starzejący się mieszkańcy wsi, zakorzenieni w lokalnych sieciach społecznych, polegają na relacjach z innymi w codziennym życiu i radzeniu sobie z trudnościami. Kluczowa rola sprawczości osób starszych. Istniejące (choć dotychczas nieliczne) badania pokazują, że starsi mieszkańcy terenów wiejskich aktywnie uczestniczą w tworzeniu oddolnych, lokalnych inicjatyw społecznych, w tym wspierających inne osoby starsze. Aktywności te często opierają się na zasadzie wzajemności, tj. pomaganiu innym i otrzymywaniu od nich wsparcia, np. w wykonywaniu obowiązków domowych, zakupach, czy w ramach towarzyskich odwiedzin. Starsi mieszkańcy wsi nie są zatem biernymi odbiorcami wsparcia udzielanego przez inne osoby, organizacje czy instytucje, ale aktywnie współtworzą lokalne środowiska przyjazne starzeniu się w miejscu zamieszkania.

Plan badań naukowych realizowanych w ramach projektu: Z uwagi na ograniczoną liczbę aktualnych publikacji dotyczących starzenia się w miejscu zamieszkania na obszarach wiejskich w Polsce, projekt ma charakter eksploracyjny. Zakłada połączenie jakościowych oraz ilościowych metod i technik badawczych, umożliwiające pogłębione zrozumienie badanego zjawiska oraz weryfikację uzyskanych wyników na różnych poziomach analizy. (1) Analiza źródeł zastanych oraz jakościowe wywiady eksperckie dostarczą wiedzy, czy i w jaki sposób różne aspekty starzenia się w miejscu zamieszkania na obszarach wiejskich w Polsce są ujmowane w oficjalnych statystykach, literaturze naukowej, raportach badawczych, dokumentach strategicznych oraz politykach publicznych. Zostaną zidentyfikowane główne czynniki sprzyjające lub utrudniające starzenie się w miejscu zamieszkania w kontekście wiejskim. (2) Ustalenia te zostaną zweryfikowane i pogłębione w ramach wielokrotnego studium przypadku obejmującego pięć celowo wybranych gmin wiejskich i miejsko-wiejskich. Pogłębione wywiady z ich mieszkańcami w wieku 65 lat i więcej, lokalnymi interesariuszami oraz rodzinnymi opiekunami osób starszych pozwolą na rozpoznanie wyzwań i doświadczeń związanych ze starzeniem się w konkretnych wiejskich społecznościach lokalnych. (3) Uzyskane na poprzednich etapach realizacji projektu wyniki zostaną dodatkowo zweryfikowane na poziomie ogólnokrajowym w drodze ogólnopolskiego, reprezentatywnego badania ilościowego obejmującego starszych mieszkańców wsi w wielu 65 lat i więcej.

Zakładane wyniki badań: Wyniki badań zrealizowanych w ramach projektu dostarczą pogłębionej i systematycznej wiedzy na temat starzenia się w miejscu zamieszkania (ageing in place) na terenach wiejskich w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem aspektów społecznych tego procesu, takich jak przywiązanie do miejsca, nieformalne mechanizmy wsparcia oraz relacje społeczne. Zostaną zidentyfikowane czynniki sprzyjające starzeniu się w miejscu zamieszkania oraz takie, które je utrudniają. Porównania pomiędzy różnymi kontekstami wiejskimi pozwolą na rozróżnienie czynników ściśle kontekstowych od tych, które mają charakter ponadkontekstowy. Będzie to wiedza przydatna zarówno dla naukowców, jak i decydentów czy twórców polityk publicznych. Uzyskane wyniki przyczynią się również do dalszego rozwoju koncepcji starzenia się w miejscu zamieszkania (ageing in place), biorącego pod uwagę specyfikę wiejskich kontekstów lokalnych oraz sytuacji starszych mieszkańców wsi.

Całkowity koszt projektu: 1 114 531zł