Obraz macierzyństwa w percepcji kobiet decydujących się na in vitro w Polsce - analiza jakościowa

Kierownik projektu dr Paulina Zalewska

Konkurs: MINATURA

Czas trwania: 2025-2026

Streszczenie:

Celem planowanego badania jest scharakteryzowanie obrazu macierzyństwa u kobiet decydujących się na wykorzystanie metody in vitro. Istotnym elementem jest w tym zakresie dostrzeżenie i opisanie procesu stawania się matką w perspektywie niepowodzeń prenatalnych, a także identyfikacja trajektorii indywidualnych przeżyć w tym cierpienia, w kontekście doświadczeń z procedurą in vitro.

Każdy człowiek inaczej interpretuje macierzyństwo, każdy ma inne skojarzania i emocje związane z tym terminem. Podobnie nauka definiuje je różnorodnie w zależności od dyscypliny i podejmowanego kontekstu. Badania starają się więc ująć macierzyństwo w sposób jak najbardziej indywidualny szukając jednocześnie elementów wspólnych zależnych od kontekstu jakim jest niepłodność i zabiegi zmierzające do posiadania dziecka metodą in vitro.

Temat sztucznego zapłodnienia również znajduje się w kręgu zainteresowań różnych dyscyplin naukowych (Stanworth, 1987; Throsby, 2004; Thompson, 2005; Bonaccorso, 2009; Dolińska, 2009; Bidzan, 2010; Piątek, 2011) i podejmowany w różnych środowiskach społecznych. Jest to temat wywołujący spory o charakterze medycznym, etycznym, religijnym, politycznym i społecznym.

W Polsce problem ten jest niezwykle aktualny ze względu na zmieniającą się władzę i wprowadzanie radykalnych zmian w regulacjach prawnych sztucznego wspomagania rozwoju. Dyskurs na arenie politycznej prowokuje także debaty społeczne nad tym tematem.

Na gruncie pedagogiki problem in vitro poruszany jest zazwyczaj w kontekście dziecka prenatalnego (pedagogika prenatalna, np. Kornas-Biela, 2010) lub jako problem społeczny (pedagogika społeczna, np. Pilch, Lepalczyk, 1995), a przecież za każdą podjętą próbą sztucznego zapłodnienia, jest jakaś ludzka historia.

Planowane badania mają na celu uwzględnienie perspektywy kobiet, która bywa pomijana w dyskusjach prowadzonych przez polityków, lekarzy czy ekspertów. Mają być nowym spojrzeniem na problem in vitro z pedagogicznego punktu widzenia – jako czynnik warunkujący obraz macierzyństwa polek.

Projekt stanowi uzupełnienie wiedzy teoretycznej nauk społecznych poprzez poznanie, zrozumienie i wyjaśnienie doświadczeń związanych z utrudnieniami prokreacyjnymi oraz zadań prokreacyjnych człowieka tj. macierzyństwa w koncepcji technologicznego wspomagania reprodukcji. Stanowi pedagogiczny wkład do dyskusji naukowych podejmowanych do tej pory na gruncie przede wszystkim nauk medycznych, etyki, biologii, religii i polityki społecznej.

Procedura badawcza zakłada trzech etapów. Pierwszy obejmuje publiczną informację o rekrutacji do badania i zrekrutowanie 15 kobiet mieszkających na terenie całego kraju, które w okresie do 3 lat skorzystały z metody in vitro i posiadają co najmniej jedno dziecko dzięki jej zastosowaniu. Dotarcie do osób badanych zakłada wykorzystanie strategii kuli śnieżnej, zaś sam dobór uwzględni możliwie jak największe zróżnicowanie grupy rozmówczyń pod kątem wieku, miejsca zamieszkania i liczby podjętych prób zapłodnienia metodą in vitro.

Zgodnie z metodologią badań jakościowych i planowanym wykorzystaniem teorii ugruntowanej w procesie analitycznym, etap drugi i trzeci będzie sukcesywnie się przeplatał i uzupełniał.

Etap drugi będzie polegał na osobistym przeprowadzaniu wywiadów narracyjnych nagrywanych dyktafonem, celem późniejszej transkrypcji. Aby uchwycić proces stawania się matką w perspektywie procesu in vitro zastosowany zostanie schemat wywiadu narracyjnego w koncepcji F. Schützego, tj. podział na trzy części: faza wstępna - przygotowanie techniczne i merytoryczne, nawiązanie kontaktu z osobą badaną, faza opowieści głównej - swobodna wypowiedź badanego na nakreślony przez badacza temat, faza pytań wewnętrznych i zewnętrznych (Urbaniak-Zając, Kos, 2013).

Trzeci etap będzie obejmował transkrypcję oraz proces analityczny (program Maxqda). Podczas konstruowania teorii ugruntowanej w miarę teoretycznego pobierania próbek zastosowane zostaną strategie myślenia i analizy danych jakościowych Melissy Freeman (2016), dzięki czemu zebrany materiał zostanie także poddany analizie w kontekście procesu trajektorii, jak i specyficznej kategorii trajektorii cierpienia (Barłóg, 2015).

Koncepcja trajektorii odnosi się do badania zmienności przebiegu życia ludzkiego (Górecki 2007a), zaś kategoria cierpienia umożliwi identyfikację, zrekonstruowanie i zrozumienie fenomenów, których rozpoznanie zostało zaniedbane w większości badań (Riemann, Schutze, 1992).

Tak zaplanowany proces badawczy i analityczny w paradygmacie badań jakościowych oraz fenomenograficznych, zorientowanych na opis zjawisk przez pryzmat ich obecności w ludzkiej świadomości (Męczkowska, 2003), umożliwi poznanie i opisanie obrazu macierzyństwa w perspektywie procesu sztucznego zapłodnienia in vitro.

Projekt umożliwi opracowanie konstruktu teoretycznego obrazu macierzyństwa w kontekście in vitro z uwzględnieniem trajektorii życiowej i punktów zwrotnych w doświadczeniu „trudnego rodzicielstwa” oraz sformułowanie rekomendacji dla praktyki pedagogicznej w zakresie wspierania osób doświadczających niepłodności.

Mimo, iż podjęta tematyka wpisuje się w trzy subdyscypliny naukowe, zaproponowane badania w Polsce stanowiłyby nowatorskie podejście do tej problematyki, nie tylko ze względu na zakres tematyczny, ale także ze względu na metodologię w nurcie badań jakościowych.

Stworzenie obrazu macierzyństwa w kontekście in vitro byłoby oryginalnym wkładem w wiedzę teoretyczną pedagogiki, ale także dałoby innowacyjne spojrzenie na problem, który jest niezwykle aktualny w polskich dyskusjach politycznych i społecznych, a także w odniesieniu do dyskursów międzynarodowych i międzykulturowych.

Całkowity koszt projektu: 33 440,00zł